rejestracja firmy warszawa E-pok
pl en

Nadrzędne zasady rachunkowości

Otrzymany w ten sposób obraz jednostki powinien być wiarygodny, kompletny i użyteczny dla odbiorców wewnętrznych oraz dla odbiorców zewnętrznych z otoczenia jednostki. Reguły prawidłowego prowadzenia ksiąg rachunkowych i sporządzania sprawozdań finansowych, gwarantujące rzetelność i praktyczną użyteczność informacji, są określane zasadami rachunkowości (a także jej koncepcjami, założeniami, konwencjami). Wpływają one na sposób prowadzenia rachunkowości w danej jednostce gospodarczej. Wywodzą się zazwyczaj z długoletnich, nieraz wielowiekowych doświadczeń zdobytych w działalności gospodarczej.

Powszechnie akceptowane zasady rachunkowości nie są skodyfikowane przez żadne normy prawne. Wynikają z ogólnej metodologii i tradycji rachunkowości oraz z Międzynarodowych Standardów Rachunkowości. Każdy kraj uczestniczy w jakimś stopniu w międzynarodowych stosunkach gospodarczych. Nie bez znaczenia jest więc informacja o funkcjonowaniu jednostki gospodarczej, która prezentowana jest w sprawozdaniu finansowym. Standaryzacja w tym zakresie umożliwia porozumienie z różnymi odbiorcami. Dlatego w skali międzynarodowej istotną rolę odgrywają Międzynarodowe Standardy Sprawozdawczości Finansowej oraz Doktryny Unii Europejskiej w zakresie rachunkowości. W Polsce aktem prawnym regulującym zasady prowadzenia rachunkowości jest Ustawa o rachunkowości. Jednakże w polskich przepisach zasady te są szeroko rozumiane. Często są też zamiennie używane z pojęciem polityka rachunkowości. Dlatego wytyczne te przyjęto nazywać nadrzędnymi zasadami rachunkowości. Wymienione regulacje prawne odnoszą się do rachunkowości jako całości, mimo że najczęściej dotyczą zagadnień związanych ze sporządzaniem sprawozdań finansowych.
Podkreśla się, że zasady rachunkowości nie zostały ujęte w postaci obowiązującego standardu czy dyrektywy. Istnieje zatem wiele koncepcji i prezentacji zasad rachunkowości. Zbigniew Messner podzielił wszystkie zasady na trzy grupy. Są nimi:

  • zasady uniwersalne, wśród których wyróżnił zasadę podwójnego zapisu oraz zasadę periodyzacji,
  • zasady podstawowo-nadrzędne, do których zaliczył zasadę kontynuacji, memoriału, współmierności, ciągłości, ostrożności, przewagi treści nad formą, istotności, prawdziwego i rzetelnego obrazu, każdą z nich definiuje wspomniana wyżej ustawa , a także
  • zasady szczegółowo-podrzędne, które mają wpływ na sprawozdawczość finansową, wśród których wskazał porównywalność sprawozdań, terminowość, aktualność, wiarygodność oraz bezstronność.

Zasady uniwersalne są powszechnie stosowane w rachunkowości we wszystkich krajach niezależnie od ustroju politycznego i systemu gospodarcze¬go. Zasady podstawowe i szczegółowe mogą być określane i wprowadzane do praktyki gospodarczej w zależności od rozwiązań przyjętych w regulacjach prawnych danego kraju lub zastosowania międzynarodowych rozwiązań. Ponadto uwypukla się zasadę fundamentalną, którą jest zasada wiernego obrazu. Zgodnie z tą regułą istnieje obowiązek przedstawiania w sprawozdaniach finansowych informacji odzwierciedlających rzeczywistą sytuację majątkową i finansową podmiotu gospodarczego oraz jego wyników finansowych. Jeśli sprawozdania te nie zapewnią jej realizacji, powinny być uzupełnione dodatkowymi informacjami. Zasadzie wiernego obrazu podporządkowane są pozostałe zasady rachunkowości, ponieważ bez rzetelnego obrazu przedsiębiorstwa trudno zastosować jakąkolwiek zasadę. Do podstawowych zasad rachunkowości, które są przestrzegane dzięki realizacji zasady nadrzędnej, zalicza się:

  • zasadę kontynuacji działania,
  • zasadę memoriałową,
  • zasadę współmierności,
  • zasadę ostrożności,
  • zasadę ciągłości,
  • zasadę periodyzacji,
  • zasadę podmiotowości,
  • zasadę porównywalności.
  • zasadę porównywalności,
  • zasadę niekompensowania oraz
  • zasadę wyższości treści nad formą .

Edward Nowak wskazuje, że wymienione wyżej założenia prawidłowej rachunkowości gwarantują wiarygodność i praktyczność użyteczność informacji. Wynikają one z ogólnej metodologii i tradycji rachunkowości oraz z Międzynarodowych Standardów Rachunkowości. Według innej koncepcji, reguły rachunkowości mają za zadanie wyróżnić i zbudować system rachunkowości. Wśród zasad, które stanowią założenia tego systemu wyróżnia się:

  • zasadę mierzalności w jednostkach pieniężnych,
  • zasadę podmiotowości rachunkowości,
  • zasadę okresu obrachunkowego,
  • zasadę kontynuacji,
  • zasadę historycznego kosztu nabycia,
  • zasadę dualizmu,
  • zasadę realizacji,
  • zasadę współmierności,
  • zasadę konserwatyzmu (ostrożnej wyceny),
  • zasadę zgodności, a także
  • zasadę istotności ujawniania prawdy materialnej .

Sformułowane zasady rachunkowości odnoszą się do podmiotów gospodarczych działających dla zysku. Bowiem określają one postępowanie w systemie rachunkowości z punktu widzenia precyzji i jednolitości pomiaru okresowego wyniku (zysku). Akceptując powyższe reguły każdą, prawidłowo zdefiniowaną, operację gospodarczą można przeanalizować badając jej wpływ na aktywa i pasywa jednostki. Problem może stwarzać zasada kosztu historycznego, jako że rachunkowość pokazuje głównie przepływy kosztów, nie ustalając bieżącej wartości aktywów. Ponadto prowadząc rachunkowość, która będzie respektować wymienione zasady, konieczne jest zastosowanie typu rachunkowości memoriałowej. Przestrzeganie zasady okresu rachunkowego, zasady realizacji jako sposobu identyfikacji przychodów i zasady współmierności kosztów, a także zasady ostrożnej wyceny decyduje o istnieniu należności i zobowiązań, rozliczeń międzyokresowych i rezerw, co stanowi istotę rachunkowości memoriałowej.
Warto również wspomnieć o zestawie zasad rachunkowości, który został ukształtowany na podstawie treści europejskich i światowych standardów, dyrektyw. Należy jednak pamiętać, że nie zostały one wskazane wprost w obowiązujących normach. Mimo to są powszechnie akceptowane w gospodarczych stosunkach międzynarodowych. Wśród nich wyróżnia się:

  • zasadę podstawy memoriałowej,
  • zasadę kontynuacji,
  • zasadę wiernego obrazu,
  • zasadę ostrożności,
  • zasadę periodyzacji oraz
  • zasadę podmiotowości.

Na uwagę zasługuje fakt, że w Międzynarodowym Standardzie Rachunkowości nr 1 pt. „Prezentacja Sprawozdań Finansowych"  w sposób bezpośredni zostały wskazane tylko dwie nadrzędne zasady rachunkowości, założenia podstawowe, którymi są zasada memoriału oraz zasada kontynuacji działalności.

Podkreślić należy również, że krajowe konwencje i reguły rachunkowości wzorowane są na Dyrektywach Unii Europejskiej i Międzynarodowych Standardach Rachunkowości. Istnieją jednak rozbieżności dotyczące głównie hierarchii owych postulatów. Stosowanie zasad rachunkowości w Polsce nakazane zostało w Ustawie o rachunkowości. W sprawach nieuregulowanych przepisami ustawy jednostka może stosować Krajowe Standardy Rachunkowości, a w przypadku braku odpowiedniego standardu krajowego może opierać się na standardach międzynarodowych. Reguły zawarte w ustawie mają na celu takie skoordynowanie prowadzenia księgowości, aby odzwierciedlała ona faktyczną sytuację majątkową i finansową podmiotu. Opracowując więc politykę rachunkowości należy kierować się następującymi zasadami:

  • zasadą prawdziwego i rzetelnego obrazu (true and fair view),
  • zasadą kontynuacji działania,
  • zasadą memoriałową,
  • zasadą realizacji,
  • zasadą współmierności przychodów i kosztów,
  • zasadą ciągłości,
  • zasadą ostrożności,
  • zasadą zakazu kompensat,
  • zasadą indywidualnej wyceny,
  • zasadą istotności oraz
  • zasadą przewagi treści nad formą .

Za zasadę o fundamentalnym znaczeniu uznaje się zasadę prawdziwego i rzetelnego obrazu. Zgodnie z Ustawą o rachunkowości jednostki zobowiązane są rzetelnie i jasno przedstawiając sytuację majątkową i finansową oraz wynik finansowy. Rachunkowość powinna być zatem prowadzona w sposób określony w przepisach, tak aby odzwierciedlać rzeczywistość, być zrozumiała i godna zaufania. Aby uzyskać rzetelny i jasny obraz danego podmiotu, należy prowadzić bieżącą rejestrację zdarzeń gospodarczych w sposób gwarantujący rzetelne, prawidłowe i kompletne ich ujęcie. Konieczne jest również dokonywanie zapisów w porządku chronologicznym i systematycznym, a także dokumentowanie tych zapisów.
Zasadą bezpośrednio wynikającą z reguły obowiązkowego prezentowania rzetelnego i jasnego obrazu, jednocześnie stanowiącą jej uzupełnienie, jest zasada wyższości treści nad formą. Zasada ta wskazuje na obowiązek przedstawiania zgodnie z rzeczywistością sytuacji majątkowej i finansowej jednostki, a także jej wyniku finansowego i rentowności. Oznacza, że operacje muszą być ujęte w księgach i wykazane w sprawozdaniu zgodnie z ich treścią i rzeczywistością ekonomiczną, nawet jeśli z formalnego punktu widzenia nie powinny się tam znaleźć. Dotyczy to również sposobu prezentacji zdarzeń gospodarczych. Dopuszcza się jednak stosowanie uproszczeń, pod warunkiem, że nie wpłyną one negatywnie na ukazanie faktycznego obrazu jednostki.

Równie ważną regułą rachunkowości jest zasada kontynuacji działania. Wprowadza ona domniemanie, że jednostka gospodarcza będzie w najbliższej przyszłości prowadziła działalność gospodarczą, a także nie zamierza, ani nie jest zmuszona do likwidacji lub istotnego uszczuplenia skali swojej działalności. Oceny tej dokonują kierownicy spółki w momencie przystępowania do sporządzania sprawozdania finansowego. Stosowanie tej zasady pozwala oszacować powodzenie podejmowanych na przyszłość przedsięwzięć.
Zasada ciągłości bywa nazywana w literaturze również zasadą porównywalności. Polega na stosowaniu w kolejnych latach przyjętego sposobu postępowania, dotyczącego przyjętych zasad wyceny aktywów i pasywów, klasyfikacji, prezentacji oraz metod zaliczania przychodów i rozliczenia kosztów. Wraz z nowelizacją zasada ta uzupełniona została o warunek zapewnienia porównywalności informacji finansowych za kolejne lata obrotowe. Ewentualne zmiany przyjętych zasad muszą mieć uzasadniony charakter. Z zasadą ciągłości ściśle związana jest zasada periodyzacji. Wymaga ona podziału zdarzeń gospodarczych na okresy obrachunkowe i ujmowania wyników działalności za te okresy (tj. rok obrotowy i wchodzące w jego skład okresy sprawozdawcze).

Kolejną nadrzędną zasadą rachunkowości jest zasada ostrożności, nazywana również zasadą ostrożnej wyceny. Przejawiająca się ona w sposobie podejścia do: metod wyceny składników majątkowych, zaliczenia przychodów, kosztów, strat i zysków do wyników danego okresu. Zakłada uznanie przychodów za zrealizowane wówczas, jeśli jest to pewne, a kosztów z chwilą ich poniesienia. Ponadto wymaga, aby nie ujmować majątku i przychodów w wielkościach zawyżonych oraz kosztów i zobowiązań w wielkościach zaniżonych. Z zasady ostrożności wynikają zasady zakazu kompensat oraz indywidualnej wyceny. Pierwsza reguła oznacza, że wartość poszczególnych składników aktywów i pasywów, przychodów i związanych z nimi kosztów, jak również zysków i strat nadzwyczajnych ustala się oddzielnie. Nie można zatem saldować ze sobą kategorii przeciwstawnych. Z kolei zasada indywidualnej wyceny zobowiązuje do oddzielnej wyceny poszczególnych składników aktywów i pasywów, przychodów i związanych z nimi kosztów, jak też strat i zysków nadzwyczajnych.

Istotne znaczenie ma również zasada istotności, według której dokonując wyboru rozwiązań dopuszczonych ustawą i dostosowując je do potrzeb jednostki należy zapewnić wyodrębnienie w rachunkowości wszystkich zdarzeń istotnych do oceny sytuacji majątkowej i finansowej oraz wyniku finansowego jednostki. W ramach przyjęcia zasad (polityki) rachunkowości można stosować uproszczenia, jeżeli nie wywiera to istotnie ujemnego wpływu na rzetelność obrazu jednostki, nie zniekształca informacji prezentowanej w sprawozdaniu finansowym oraz nie powoduje błędnej oceny działalności organizacji.

Jedną z najważniejszych zasad rachunkowości jest także zasada memoriałowa. Polega ona na ujęciu w księgach rachunkowych oraz sprawozdaniu finansowym ogółu operacji gospodarczych dotyczących danego okresu. W szczególności w księgach rachunkowych jednostki należy ująć wszystkie osiągnięte, przypadające na jej rzecz przychody i obciążające ją koszty związane z tymi przychodami dotyczące danego roku obrotowego, niezależnie od terminu ich zapłaty. Zasada ta powoduje, że nie wolno ujmować w danym okresie operacji dotyczących innych okresów sprawozdawczych.

Z powyższą zasadą, zapewniającą kompletne ujęcie operacji gospodarczych dotyczących danego roku obrotowego, wiąże się zasada współmierności oraz zasada realizacji. Zgodnie z pierwszą regułą w księgach rachunkowych i wyniku finansowym należy ująć wszystkie osiągnięte przez jednostkę przychody oraz wszystkie koszty związane z ich uzyskaniem, a więc koszty współmierne z osiągniętymi przychodami. Oznacza to, że koszty i przychody, które nie dotyczą danego okresu obrachunkowego, są odpowiednio zaliczane do aktywów lub pasywów w bilansie, aż do nadejścia okresów, których będą dotyczyć. Zasada realizacji z kolei opiera się na założeniu, że zyski powstają dopiero w momencie sprzedaży lub dokonania czynności z nią zrównanej. Stąd ujęcie w księgach przychodów ze sprzedaży produktów, towarów czy operacji finansowych, a następnie wykazania ich w sprawozdaniu finansowym, uzależnione jest od zaistnienia tego momentu.

Podsumowując warto zauważyć, że jednostka gospodarcza przyjęte zasady rachunkowości stosuje w sposób ciągły. Dokonuje w kolejnych okresach obrachunkowych jednakowego grupowania zdarzeń gospodarczych, wyceny majątku i kapitału, amortyzacji środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych, ustalania wyniku finansowego, a także sporządzania sprawozdań finansowych. Uznane i konsekwentnie stosowane przez podmiot wyselekcjonowane konkretne reguły kształtują system rachunkowości danej jednostki gospodarczej, tworząc tym samym jej politykę (zasady) rachunkowości. Polityka rachunkowości jest dokumentem, który oprócz powyższych wymienionych aspektów, określa także metody rozliczenia kosztów wytworzenia produktów lub usług oraz zasady tworzenia rezerw na przewidywane zobowiązania. Definiuje również rok obrotowy oraz zawiera zakładowy plan kont wraz z zasadami ujmowania na nim operacji gospodarczych. Przyjęta polityka rachunkowości w znacznej mierze wpływa na wynik finansowy danego podmiotu. Bowiem działając w podobnych warunkach ekonomicznych, ale stosując zróżnicowane metody wyceny, jednostka gospodarcza może osiągnąć odmienne wyniki finansowe. Takie same zdarzenia gospodarcze mogą w rezultacie doprowadzić do różnych wyników z zależności od przyjętej polityki rachunkowości.

Powyższe rozważania umożliwiają sformułowanie wniosku, że kluczowe znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania podmiotu gospodarczego ma przestrzeganie zasady kontynuacji działania oraz zasady ciągłości. Bowiem zgodnie z przepisami Ustawy o rachunkowości oraz przy stosowaniu przyjętych zasad (polityki) rachunkowości przyjmuje się założenie, że jednostka będzie kontynuowała w dającej się przewidzieć przyszłości działalność w niezmniejszonym istotnie zakresie, bez postawienia jej w stan likwidacji lub upadłości. Ustalając zdolność jednostki do kontynuowania działalności, kierownik jednostki uwzględnia wszystkie informacje dostępne na dzień sporządzenia sprawozdania finansowego, dotyczące dającej się przewidzieć przyszłości, obejmującej okres nie krótszy niż jeden rok od dnia bilansowego. W przypadku, gdy jednostka w świetle stanu faktycznego lub prawnego na przykład ogłoszenia upadłości nie może przyjąć założenia kontynuacji działania, musi posiadane składniki majątkowe wycenić według przewidywanej ceny sprzedaży netto oraz uwzględnić wszystkie koszty i zobowiązania związane z likwidacją części lub całości jednostki. Jednostka ma również obowiązek utworzyć rezerwę na przewidywane dodatkowe koszty i straty spowodowane zaniechaniem lub utratą zdolności do kontynuowania działalności. Tak więc zagrożenie kontynuacji działalności ma istotne znaczenie dla jednostki.

powrót do listy artykułów

Przyjdź do E-poki rozwijaj swój biznes z profesjonalistami!

Nasze serwisy:wiza-online.plcITcloud.pl